Afrikada Dinsel Akımların Çıkarımları

afrikada-dinsel-akimlarin-cikarimlari

Dünya Dinleriyle Temas Geleneksel Din üzerindeki en büyük etki, hem İslam’la hem de Hıristiyanlık’la temastan kaynaklandı. Bu, karşılıklı etkileşimi hızlandıran bir temastı. Afrika halklarının hem İslam’a hem de Hıristiyanlığa geçişlerinin, Geleneksel Din’in tam bir terki anlamına gelmediğinin işaret edilmesi gerekir. İslam ve Hıristiyanlık yeni kültür getirmiş olmalarına karşın, onların Afrika kültürüyle olan alışverişleri, fiili dini değişimden daha büyüktür. Açıkça bu dini değişimin dereceleri vardır ve baskın biçimde İslami olan alanlar, Geleneksel Dinin birçok özelliğini gösterirler, buna karşı baskın biçimde Hıristiyan olanlar ise, Geleneksel Dinden ve kültürel arkaplandan daha fazla şeyi içine alma eğilimi gösterir. Bunun sebebi, İslam’ın 3 yedinci yüzyılda kurumsallaşmaya başlamasından hemen sonra Afrika’ya geçmesi ve birkaç yüzyıl içinde bugün baskın olarak bulunduğu toprakların hemen hemen tamamını fethetmesi ve işgal etmiş olmasıdır. Bundan sonra yalnızca saçaklara doğru genişledi. Öte yandan Hıristiyanlık, tarihinin ilk yüzyılında Mısır’a, Etiyopya’ya, Sudan’a ve Kuzey Afrika’ya ulaşmış olsa da, İslam yedinci ve sekizinci yüzyılda Mısır’ı ve Kuzey Afrika’yı ve daha sonra, on üçüncü yüzyılın sonuna kadar birçok Hıristiyanı barındıran Sudan’ın Nubiyan krallıklarını fethettiğinde gerilemelere maruz kaldı. On dokuzuncu ve yirminci yüzyıla kadar Hıristiyanlık, Afrika’da bugün ulaştığı seviyesine ulaşamadı. Bu yüzden Geleneksel Dinin mevcudiyeti ve faaliyetleri, hala Hıristiyan Afrika’da açıkça görülmektedir. Gerçekten de bugün Afrika’nın bazı alanlarında kurbanlar, bayramlar, tıbbi uygulamalar vs. gibi eylemler bakımından Geleneksel Dinin bir dirilişi söz konusudur. Söz konusu bu eylemler şimdi, sömürge döneminde olduğundan çok daha açık bir biçimde yapılmaktadırlar. Hıristiyanlık lehine din değiştirmeler hemen hemen münhasıran, Geleneksel Din takipçilerinden olmaktadır. Bu günlerde bu değiştirme oranı, yıllık nüfus başına yaklaşık 3, 3,5 oranındadır. Oysa İslam’a yönelik ihtidaların ortalaması, hakikaten sıfırdır. Afrika’nın nüfus oranında Geleneksel Din’e bağlılık hızlı bir biçimde, yirminci yüzyılın başlangıcından bu yana azalmaktadır. Afrika halklarının kölelik vasıtasıyla Kuzey Amerika’ya ve Latin Amerika’ya yayılması gerçeği dikkate alınmalı ve elbette, Karayipler/Batı Hint Adaları, Geleneksel Dinin de buraya taşındığı anlamına gelir. Bütün bu alanlarda Geleneksel Din, Afrika soyluları tarafından ancak esas olarak Hıristiyan çevrede ve Afrika’dan başka diller altındaki değişikliklerle birlikte muhafaza edildi. Geleneksel Afrika Dinindeki Ana Dini İnançlar Tanrı Burada incelenmekte olan bütün Afrika toplumları tarafından tek, yaratıcı, muhafaza edici, her şeyin devam ettiricisi olan bir Tanrı’nın olduğu kabul edilir. O, görünmezdir ve Tanrı’nın temsillerini çizmiş ya da oymuş hiçbir Afrika halkı bilinmez. Tanrı için kullanılan bir kelime, Afrika dillerinin her birinde vardır; düzinelerce dil arasında genel olarak kullanılan kelimelerden bazıları, bu inancın antik olduğunu ve bu diller evrilmeden önce de burada var olduğuna işaret eder. Tanrı’nın şefkatli, adil ve iyi olduğuna inanılır. O, baba ve dost olarak kabul edilir. İnsanlar O’na kurbanlar, takdimeler sunar ve dualar ederler. Onun ismi, bazen kutsamalar ya da kutsal antlaşmalar (ahitler) yaparken ya da yeminler ederken kullanılır. İlahlar 4 Bazı Afrika toplumlarında, manevi hiyerarşide Tanrı’dan sonra gelen ilahların olduğuna inanılır. Bu ilahlar, hem doğal güçlerin (yağmur, rüzgâr, şimşek, yıldırım ve ölüm gibi) ve/ya da tabii nesnelerin (nehirler, göller, dikkat çekici taşlar, ormanlar vs.) kişileştirilmişleri hem de Tanrı’nın yardımcıları, elçileri ve aracılarıdır. İlahların varlığına ve faaliyetilerine inanç, genel olarak, geleneksel yöneticilere (krallar ya da şefler) sahip olan Afrika toplumlarında bulunur. Bu yüzden Tanrı tarafından başkanlık edilen ilahlar anlayışı, dünyevi siyasi yapının manevi karşıtı olarak yorumlanabilir. Geleneksel krallar ve reislerin bulunduğu birçok Afrika toplumunda, beşeri yöneticiler ve Tanrı arasında açık bir ayırım yapılsa da, söz konusu bu krallar ve reisler, kutsal ya da ilah olarak kabul edilirler. Ruhlar Ruhların varlığına inanç, bazı toplumlar bu konuya ötekilerden daha fazla önem atfetseler de, bütün Afrika’da yaygındır. Ruhlar, birkaç kategori halinde tasnif edilebilir: Ruh şeklinde yaratılanlar, uzun süre ölmüş olan insanların bedensiz ruhları, yakın zamanlarda ölmüş olanların ruhları (şimdi genel olarak, yaşayan ölüler olarak gönderme yapılır), habis ruhlar, kehanet ruhları, (ağaçları, su birikintilerini/gölleri, nehirleri vs. işgal eden) tabii ruhlar, klan ruhları ve aile ruhları. İnsanlar, ruhlar tarafından ele geçirildiklerini iddia ederler (kehanet gibi iyi maksatlar için ya da çoğunlukla et gibi bir şeyin kendisine sunulmasını isteyen acı çektirenler gibi); diğerleri ise, ruhların seslerini işittikleri ya da ruh ışıklarını gördüklerini iddia ederler. Bütün olarak Afrika halkları, libasyon (Antik kültürlerde tanrıların şerefine içki içilmesi ve bu içkinin yere dökülmesi törenine verilen ad; sıvı sunu) ve dualar, bazen de kurbanlar ve takdimeler kullanarak aile ruhlarıyla temas haline olmaya çalışırlar (yaşayan ruhlar). Bu temas metodu, yanlış olarak atalara tapınma olarak isimlendirildi. Ancak Afrika halkları, Tanrı için yaptıklarıyla ailelerine ya da atalarına yaptıklarını birbirinden ayırırlar. Çoğunlukla yaşayan ölüler, insanlar ve Tanrı arasındaki aracılar olarak faaliyet gösterirler. Bunun için dualar, kurbanlar ve takdimeler, onlar vasıtasıyla Tanrıya gönderilir. Bazı toplumlarda özellikle de Batı Afrika’da ya da bu ruhların insan dünyasına girişi sırasında yıllık olarak icra edilen maskeli bayramlar vardır ve belli insanlar, bu ruhların ziyaretini temsil etmek maksadıyla maskeler takınırlar. Bu bayramlarda, iki dünya arasında dostça bir ilişkiyle, ruhlarla insani temas yenilenir. İnsan Afrika’ya özgü inançlarda insan, Tanrı tarafından yaratılır ve insanın bu kökenini betimleyen birçok mit vardır. Bazı mitlere göre insan, koca ve karı olarak, gökten yeryüzüne indirilmiştir; bir başkasına göre ise, Tanrı insana şekil vermek için çamur/balçık kullandı; bir diğeri 5 Tanrının insanı, bataklıklardan ya da sulardan çıkardığını anlatır ve yine başka bir takım mitler daha vardır ki onlara göre insan, meyveler gibi ağaçtan ya da Tanrı’nın bir başka yaratığının dizinden meydana gelir. Birçok Afrika toplumu, insanın asli durumunu, bir mutluluk, ölümsüzlük, ölüm durumunda diriliş, çocukluk, cehalet ve Tanrı’nın çocukları için baba oluşu olarak betimler. Ancak bu asli mutluluk durumu, insan için kayboldu ve birçok mit, bunun nasıl olduğunu anlatır. Bazılarına göre insan Tanrı’nın yasalarının birine ya da ötekine isyan etti; diğerlerine göre ise Tanrının yarattığı, müdahale etti; bazılarına göre insanlar, kendilerinden uzaklaşıncaya kadar Tanrıyı rahatsız ettiler ve diğer bir kısım mite göre, insanla Tanrı arasındaki bağ, bir hayvanın gökle yer arasındaki merdiveni yediği zaman koptu. Birçok Afrika toplumu arasında bireyin hayatı, farklı ayinlerle, özellikle doğumda, erginlenme döneminde (ergenliğe geçiş sırasında ya da gençlikte sıklıkla ancak her zaman değil), evlenme ve ölümde yapılan çeşitli ayinlerle kutlanır. Bu ayinlerden bazıları, ayrıntılıdır ve birkaç günden birkaç yıla kadar sürebilir. Doğum törenleri, az çok bütün Afrika toplumlarında gözlemlenir. Bu törenler, çocuğa isim vermek, Tanrıya ya da yaşayan ölülere çocuğun gelişi için teşekkür etmek, çocuğu akrabalara ve komşulara tanıştırmak, hem anneyi hem de çocuğu doğum kirlerinden temizlemek, çocuğun ve annenin, hem fiziki hem de mistik tabiatın zararlarına karşı korunmasını sigortalamak için bir vesiledir. Erginlenme ayinleri, genel olarak, erkek çocuklar için sünnet; kız çocukları için kliteridektomi şeklinde olur. Fakat bütün Afrika kabileleri onu bu şekilde icra etmezler. Bazı toplumlarda erginlenmiş erkek ve kız çocukları, birkaç günden iki ya da daha fazla yıl süren inziva dönemleri geçirirler. Bu zaman boyunca onlar, kabile hikmetiyle, tarihiyle, gençliğin sorumluluklarıyla tanıştırılırlar; onları hayat için eğitecek güçlüklere maruz kalırlar ve genel olarak hemen onu takip eden ya da bundan daha sonra olacak olan evlilik için hazırlanırlar. Geleneksel Afrika Dini’ne göre evlilik, dini bir yükümlülüktür. Evlilikle ilişkili çok çeşitlilik gösteren adetler ve törenler vardır. İster evlenecek kişiler birbirlerini seçsinler isterse aileler ya da başka akrabalar tarafından seçilsinler esas olarak evlilik, aile için aile yükümlülüğüdür. Evlilik bireyin ve insan ırkının fiziki devamlılığını garanti altına alır. Bu yüzden, nadir durumlar dışında evlenmek herkesin görevidir. Çünkü böyle bir şeydeki başarısızlık, topluma karşı bir suçtur ve ilgili şahıs, ölümü üzerine kendisini hatırlayacak hiçbir kimseye sahip olmayacaktır. Evlilikle birlikte doğum devam eder ve evliliğin asıl maksadı, çocuk doğurmaktır. Daha çok çocuk sahibi olan ailenin hayatı, daha güçlüdür. Evlilikte hiç çocuk doğmadığında koca, bir başka eş alır(eğer eşi kısırsa) ya da kadın, kocasının “erkek kardeşi”yle çocuk yapar (eğer koca, kısır ya da iktidarsızsa). Bazı Afrika toplumlarında, 6 evlenmeden önce bir şahşın gıyabında ailesi ya da akrabaları tarafından evlendirilir ve çocuklar, onun adına doğarlar. Bu yüzden çoğul evlilikler (ya da genel olarak isimlendirildiği gibi poligam/çok karılılık), Geleneksel Din’e uygun olarak ve Afrika toplumlarında kabul edilir ve saygı gösterilir. Defin ayinleri, ölüp gitmiş olanı gücendirmemek için çok dikkatli bir biçimde ve kılı kırk yararcasına titizlikle yerine getirilir. Bu ayinler, ruhu ruh dünyasına göndermeye, yakını ölmüş olanı rahat ettirmeye, ölümün etkisine karşı koymaya ve bir anlamda da kaybedilen ölümsüzlüğe dair bir şeyi yeniden istemeye ve ölüp gitmiş olanla yaşayanlar arasında bulunan ince engeli yaşayanlara hatırlatma hizmeti görür. Defin törenlerinde insanlar hem ağlarlar hem de mutludurlar; bazen, büyük bir bayramla bitirdikleri oruçlar tutarlar. Bazı toplumlarda defin törenleri birkaç ay hatta yıldan fazla sürer. Sonraki dünyada biraz malı mülkü ya da kendisiyle birlikte birinin olmasını ya da yolculuk sırasında kendisini koruyacak vasıtalara ya da bu yol boyunca yiyeceği yiyecekler sağlamak maksadıyla, gıda maddeleri, silahlar, para, kişisel eşyalar ve daha önceki köleleri ya da karılarını ölüyle birlikte gömen toplumlar vardır. Kan bağı ve nişanlama sayesinde akrabalık, geleneksel çevre içinde Afrikai ilişkilerde merkezi bir öneme sahiptir. Klan sistemi, görevler ve sorumluluklar, evlenme ve farklı tabular, bütün bunların hepsi, Afrika halkının kabul ettiği akrabalığın bu derin anlamı üzerine bina edilir. “Biz var olduğumuz için ben varım ve ben var olduğum için biz varız”. Ölüm ve Ölüm Sonrası Köken olarak insan, ölümden azadedir ya da bazı Afrika mitlerine göre yeniden diriliş lütfuna sahiptir. Ölüm sonradan bu dünyaya geldi, ancak Geleneksel Din’e göre ölüm, insanın sonu değildir. Hayat, ahirette de devam eder. Bu inanç, bütün Afrika’da kabul edilir. Ancak, sonraki dünyanın doğasıyla ve onun nerede olduğuyla ilgili farklı görüşler vardır. Genel olarak ahiret, hemen hemen şimdiki hayatın bir kopyası olarak resmedilir ve fiziki çevre, bu yaşamınkine benzerdir. Ancak gelecek dünyanın “insanları”, ruhlardır, insanlar değildir. Ölüler şahıs olarak, hala canlı olan ailede birileri tarafından hatırlandıkları müddetçe, yaşayan ölüler olarak kabul edilebilirler; ancak bir kez bu noktanın ötesine geçtiklerinde, adeta, kişisel isimlerini kaybettikleri müşterek ölümsüzlük durumuna girerler ve soy kütüklerinde zikredilmekle birlikte herhangi bir kimsenin hafızasında hatırlanmazlar. Ölüp gitmiş olanın ayırt edici özellikleri, yeni doğmuş bir çocukta gözlemlenebilir. Böyle bir durumda, ölen kimsenin yeniden beden bulduğunda inanılır. Ancak bu, yalnızca nispi ve kısmi bir reenkarnasyondur; çünkü ölmüş olanın bütün bedeni yeniden doğmaz. O, müstakil bir ruh olarak var olmaya devam eder ve yalnızca onun karakterinin hususiyetleri ve fiziki özellikleri yeniden üretilir. Birçok Afrika halkı, onlar için küçük yiyecek parçaları bırakarak 7 libasyon ve onları rüyalarında görerek ya da onların seslerini duyarak ve yapabilecekleri herhangi bir isteklerine cevap verme sayesinde ölmüş olan akrabalarını hatırlar. Kehanet sayesinde ölmüş olanlarla, özellikle de eğer, hastalık ya da talihsizlik veya büyük bir iş gibi ailede büyük bir kriz varsa, temas kurulabilir. Gelecek dünyada insanın nihai hedefinin tam olarak ne olduğu hususunda Afrika Geleneksel Dini, göründüğü kadarıyla sessizdir. Ancak ne cennet ne de cehennem vardır ve çoğu toplumlarda, ne şimdiki hayattaki kötü işler için ceza ne de iyi işler için mükâfat yoktur. Bazı toplumlarda ulusun yönetici şahsiyetleri, gayr-ı resmi olarak ana ruhlar (klan ruhları gibi) ya da ilahlar olmaları için yüceltildiler (ancak bu son durum, nadirdir). Kabile ve klan kurucuları, sıklıkla öteki ruhlardan daha yüce olarak kabul edilirler ve bazı toplumlarda onların hatırasına kültler vardır. Büyü, Sihir, Cadılık ve Mitsel Güç Geleneksel Din’in bulunduğu bütün Afrika’da kendisini büyü, tıbbi uygulama, kehanet, sihir ve cadılık şeklinde tezahür ettiren ya da söz konusu şekillerde uygulanan bir tür mistik güce inanç vardır. Afrika dillerinin, onun farklı kullanımlarını ve tezahürlerini birbirinden ayırt etmek için kendilerine has isabetli terimleri olmakla birlikte başka dillerde onu ifade edecek belli bir kelime yoktur. Nihai olarak bu güç Tanrıdan gelir, ancak yalnızca belli sayıda insan, toplumun iyiliği ya da kötülüğü için ondan nasıl yararlanacağını ve bu tür şeyler için onu nasıl kullanacağını bilir. Ondan, kötü büyü, cadılık ve sihir olarak korkulur; ancak o, insanları ve mülkiyeti korumak ve başarı ve servet kazandırmak, suçluları ortaya çıkarmak ve hatta bilimsel olarak inanılmaz görünen (insanları hayvanlara dönüştürmek, belli bir uzaklıktan zarar vermek vs.) şeyleri yapmak için kullanılır Dini Hayat Geleneksel Din’de, dini anlayışları sembolize eden dini faaliyetler için sorumlu olan çeşitli şahsiyetler vardır. Bu şahsiyetler arasında, kralları, reisleri, rahipleri ve rahibeleri, yağmur yağdırıcıları, şifacıları, kâhinleri, ayin yaşlılarını, müzikçileri ve davulcuları, şairleri ve kutsal yerlerin ve geleneklerin koruyucuları yer alır. Bunların bazıları, sonunda, resmi bir görevlendirmenin olduğu uzun bir eğitime maruz kalırlar. Bu resmi görevlendirme, onların kamusal olarak yetkili olduklarını ilan etmek anlamına gelir. Bazı toplumlarda bu görevler, ırsidir, oysa diğerlerinde (genel olarak yaşayan ölüler ya da ilahlardan) somut bir çağrı olmak zorundadır. Dini şahsiyetlere, cemiyetlerinde saygı görürler ve onların şahsını ve hayatını yöneten tabular vardır. 8 Afrika Geleneksel Dini’nin etik ve moralleri, her bir Afrika halkının adetlerinde, geleneksel yasalarında, tabularında ve geleneklerinde somutlaştırılır. Tanrı, ahlakın nihai onaylayıcısı ve koruyucusu olarak kabul edilir. Akrabalık ve komşuluk yoluyla beşeri ilişkiler, aşırı derecede önemlidir ve geleneksel etik ve morality, genel olarak beşeri ilişkiler etrafında inşa edilir. Adet, yapılmaması ve yapılması gerekeni düzenler. Çalmak, insanları dövmek, yaşlılara saygısızlık göstermek, yalanlar söylemek, sihir ve kötü büyü icra etmek, bir başkasının karısıyla uyumak, öldürmek, insanlara ve başka insanların mülkiyetine isteyerek zarar vermek vs. acımasız bir biçimde toplum tarafından, sürgün, tazminat, para cezası ödeme, rezil etme, dövmek, taşlama ve hatta ölüm vasıtasıyla cezalandırılır. Öte yandan, nezaket, incelik, cömertlik, misafirperverlik, saygı, çalışkanlık, tutumluluk ve çok çalışma, birçok Afrika toplumunda çocuklara öğretilen ahlaki davranışlardır. Toplum, iyiyi mükâfatlandırır ve kötüyü cezalandırır. Eğer suçlu bir şahıs, kendi toplumu tarafından ortaya çıkartılmazsa, çoğunlukla hem ölmüş olanın hem de bizatihi Tanrı’nın onu cezalandıracağına inanılır ve başına bir talihsizlik geldiğinde o zaman insanlar, onun geçmişte yanlış bir şey yapmış olması gerektiğini düşünür. İnsanların akrabalık ve komşuluk sayesinde birbirlerine yakınlıkları sebebiyle, düzenli olarak gerilimler yaşanır ve birçok suçu birbirlerinin üzerine atma durumu vaki olur. Aynı zamanda akrabalık duygusu, akrabalardan geniş bir yardım beklentileri alanı hâsıl eder. Öyle ki, geleneksel düzende korunma, gıda ve güvenlik ihtiyacı, akrabalar tarafından karşılanır. Afrikalılar, hayatı överler ve bu açıkça Geleneksel Din’e yansıtılır. Bayramlar, hayatın bütün alanlarını, doğum, erginlenme, evlenme ve bireysel düzeyde defin törenini kapsar; yağmur mevsiminin başlayışı, ekim zamanı, hasat zamanı, avlanma zamanı, balık avlama zamanı, başarılı bir baskın ya da savaş seferberliği, bir yöneticinin tahta çıkışı/taç giyişi, yeni bir ayın görünüşü ve cemiyet düzeyinde maskeli törenler şeklinde kutlanır. Bu tür bayramlarda nadiren ayrılmış günler vardır; bunun yerine söz konusu bayramlar, en uygun ve en münasip göründüğü her zaman kutlanır. Yeme, dans etme, şarkı söyleme, davul çalma ve şenlik, geleneksel bayramların genel karakteridir. Diğer bayramlarda dua etme kadar kurbanlar ve takdimeler sunma da bayramlara eşlik eder. İnsanlar, cemaatsel kutlamalar ve bayramlarda büyük kalabalıklar halinde hazır bulunurlar. Bu tür toplantılar, cemaat değerlerini yenilediği ve cemaat adetlerini ve geleneklerini canlandırdığı kadar toplumsal uyumu da güçlendirir. 

YORUM YAPIN

Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir...

       

YORUMLAR